VIỆC TRIỂN KHAI HOẠT ĐỘNG PRO BONO THÔNG QUA CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THỰC HÀNH (CLE) TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀO TẠO LUẬT – THỰC TIỄN TẠI KHOA LUẬT, TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

VIỆC TRIỂN KHAI HOẠT ĐỘNG PRO BONO THÔNG QUA CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHÁP LUẬT THỰC HÀNH (CLE) TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀO TẠO LUẬT –   

THỰC TIỄN TẠI KHOA LUẬT, TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

Lưu Minh Sang – Hoàng Thị Ngữ (Khoa Luật)

 

1.         Đôi nét chính về Chương trình giáo dục pháp luật thực hành (CLE) và hoạt động Pro Bono

1.1             Đôi nét chính về chương trình giáo dục pháp luật thực hành

Giáo dục pháp luật thực hành (tên tiếng anh là Clinical Legal Education – viết tắt là “CLE”) là một phương pháp giáo dục nhằm nâng cao kỹ năng thực hành nghề luật cho sinh viên bằng phương pháp tương tác và trải nghiệm, thông qua đó giáo dục đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội của sinh viên luật. Chương trình CLE thường sẽ được tổ chức triển khai tại các văn phòng/ trung tâm thực hành luật được thành lập bởi các trường đại học đào tạo luật. Văn phòng sẽ mô phỏng hoặc tạo ra môi trường hành nghề luật thực tế, trong đó sinh viên tham gia một cách tình nguyện và được tạo điều kiện để thực hành các kiến thức và kỹ năng đã được học tại giảng đường.

Chương trình CLE hướng đến nhiều mục tiêu khác nhau nhưng xoay quanh 2 yếu tố chính đó là nâng cao chất lượng đào tạo đối sinh viên luật phục vụ cộng đồng. Chương trình CLE cung cấp một phương pháp giáo dục tiến bộ tập trung vào việc trải nghiệm và cải thiện kỹ năng của sinh viên – những kỹ năng mà họ cần phải có khi trở thành một luật sư. Trong chương trình CLE, sinh viên luật sẽ được trải nghiệm thực tế thông qua việc trực tiếp tham gia vào các hoạt động cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho các cộng đồng, đặc biệt là những người nghèo, khó khăn và không có điều kiện tiếp cận với hệ thống pháp luật.

Thông qua việc trải nghiệm, sinh viên có thể nắm bắt kiến thức được tốt hơn và có kỹ năng áp dụng những kiến thức họ học vào các tình huống thực tế tại cộng đồng. Đồng thời, việc tham gia vào việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí cho cộng đồng một cách tự nguyện sẽ góp phần hình thành trong sinh viên ý thức về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm đối với cộng đồng, góp phần tạo nên một đội ngũ chuyên gia pháp luật có tài và có tâm trong tương lai.

Những hoạt động trong chương trình CLE tương đối phong phú và đa dạng. Các trường đào tạo luật sẽ căn cứ vào đặc thù và hoàn cảnh cụ thể của mình cũng như của mô trường xã hội để thiết kế những hoạt động phù hợp.

Có rất nhiều mô hình cho một chương trình thực hành luật như: mô hình thực hành luật tại văn phòng thực hành luật; mô hình thực hành luật lưu động; mô hình thực hành luật thực tập tại cơ quan tư pháp; mô hình thực hành luật tại cộng đồng; mô hình pháp luật đường phố; mô hình thực hành luật mô phỏng (phiên toà giả định) hoặc là sự kết hợp của nhiều mô hình kể trên trong một chương trình giáo dục pháp luật thực hành.

Dù được tổ chức với mô hình nào thì chương trình giáo dục pháp luật thực hành vẫn thường bao gồm những hoạt động chính như: giảng dạy pháp luật cộng đồng, tư pháp pháp lý tại văn phòng thực hành luật, tư vấn pháp lý tại cộng đồng, tổ chức các phiên toà giả định tập trung vào các vấn đề tiếp cận pháp luật dưới góc nhìn thực tiễn tại cộng đồng và các hình thức tuyên truyền pháp luật, khảo sát cộng đồng khác.

Qua những hoạt động trong khuôn khổ chương trình CLE, sinh viên luật sẽ đóng vai trò chủ động trong quá trình học tập và hiểu được cách thức luật áp dụng trong các tình huống thực tế. Qua đó, cung cấp cho sinh viên luật những công cụ tạo dựng nên nền tảng cho nghề nghiệp của họ trong tương lai. Trong khi các phương pháp giảng dạy luật truyền thống thường có xu hướng tập trung vào nội dung lý thuyết của luật và các kiến thức nền tảng, giáo dục pháp luật thực hành lại mang đến cho sinh viên các kỹ năng cần thiết cho việc thực hành luật.

Qua đó, chương trình CLE đã đóng góp một sứ mệnh quan trọng trong việc hình thành đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội cho các luật sư, luật gia, thẩm phán và những người hành nghề luật trong tương lai bằng những hoạt động ý nghĩa hỗ trợ miễn phí cho các cộng đồng yếu thế trong xã hội, góp phần nâng cao công bằng xã hội.

1.2      Đôi nét chính về hoạt động Pro Bono

Pro Bono là tên viết tắt của cụm từ tiếng La Tinh “Pro Bono Pulico” có nghĩa là vì lợi ích cộng đồng[1]. Hoạt động Pro Bono là hoạt động cung cấp các dịch vụ pháp lý miễn phí cho các cộng đồng yếu thế trong xã hội được thực hiện bởi các luật sư, luật gia và những người hoạt động trong lĩnh vực pháp lý.

Khác với các hoạt động tình nguyện truyền thống khác, hoạt động Pro Bono đòi hỏi những người tham gia đều phải có một nền tảng kiến thức cơ bản về pháp luật, có kỹ năng hành nghề luật và ý thức hoạt động vì lợi ích của cộng đồng. Những chủ thể tham gia hoạt động Pro Bono thường là các luật sư, luật gia, những người làm việc trong các trung tâm trợ giúp pháp lý tư, chuyên gia luật, giảng viên luật, sinh viên luật,..

Đối tượng mà hoạt động Pro Bono hướng đến là những cá nhân, những cộng đồng có thu nhập thấp, không có đủ điều kiện để tiếp cận hệ thống pháp luật, những người yếu thế hoặc khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ trợ giúp pháp lý. Hoạt động Pro Bono luôn luôn tuân theo nguyên tắc tự nguyện, miễn phí và tận tâm. Điều đó đồng nghĩa rằng chất lượng dịch vụ được cung cấp trong hoạt động Pro Bono không suy giảm so với việc thực hiện các dịch vụ có tính phí khác.

Pro bono hiện đã và đang trở thành một xu thế toàn cầu và được xem là một công cụ hữu hiệu trong việc nâng cao chất lượng pháp luật và khả năng tiếp cận dịch vụ pháp lý của người dân, góp phần nâng cao công bằng xã hội. Ở một số nước phát triển, điển hình như Hoa Kỳ, Hiệp hội Luật sư Hoa Kỳ đã đưa các hoạt động về Pro Bono vào Quy chuẩn về đạo đức của Luật sư. Theo đó, các luật sư phải đóng góp ít nhất 50 giờ cho việc cung cấp các dịch vụ Pro Bono.

Hay tại trường Đại học Havard, hoạt động Pro Bono được xem như là một hoạt động ngoại khoá bắt buộc cần phải thực hiện khi xét tốt nghiệp cho các sinh viên[2]. Điều này cho thấy, hoạt động Pro Bono là một hoạt động hết sức ý nghĩa trong việc rèn luyện đạo đức và ý thức về trách nhiệm xã hội của những người hành nghề luật.

2.         Việc triển khai hoạt động Pro Bono thông qua Chương trình giáo dục pháp luật thực hành tại trường đại học đào tạo luật

2.1      Cách thức triển khai hoạt động Pro Bono thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành tại trường đại học đào tạo luật

Mỗi trường đại học có một cơ chế triển khai riêng bởi sự khác nhau trong cơ cấu hoạt động của chương trình giáo dục pháp luật thực hành và phương thức tiếp cận cộng đồng. Có một số trường triển khai việc cung cấp dịch vụ pháp lý miễn phí tại văn phòng thực hành luật do trường thành lập, có mô hình đưa giảng viên và sinh viên đến các cộng đồng để chủ động tiếp cận và cung cấp dịch vụ pháp lý. Có khi sinh viên sẽ được đưa đến một số cộng đồng cụ thể để sinh sống trong một thời gian nhất định và thực hiện các dịch vụ hỗ trợ liên quan đến pháp lý hay mô hình pháp luật đường phố cũng là một trong những mô hình triển khai hoạt động Pro Bono thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành. Điểm khác biệt của các mô hình triển khai chỉ là cơ cấu các dịch vụ trợ giúp cho cộng đồng và cách thức tiếp cận cộng đồng.

Dù có sự khác biệt trong cách thức hoạt động cũng như nội dung hoạt động tuy nhiên trong chương trình CLE của hầu hết các trường đại học luôn có hai hoạt động chính đó là: tư vấn pháp lý trực tiếp cho khách hàng/trợ giúp pháp lý tại văn phòng thực hành luật và giảng dạy pháp luật cho cộng đồng. Bên cạnh đó còn có các hoạt động bổ trợ bổ ích như việc tổ chức các phiên toà giả định tại các cộng đồng, tiếp xúc cộng đồng và khảo sát cộng đồng,…

Đối với hoạt động tư vấn pháp lý trực tiếp và trợ giúp pháp lý tại văn phòng thực hành luật: những sinh viên tham gia chương trình sẽ được tập huấn, đào tạo những kỹ năng căn bản trong việc tiếp xúc với cộng đồng – những người có nhu cầu tư vấn pháp lý, kỹ năng phỏng vấn lấy thông tin, kỹ năng tư vấn và những kỹ năng có liên quan khác cần thiết cho hoạt động tư vấn của một luật sư.

Trong suốt quá trình tham gia, sinh viên được tiếp xúc với các tình huống thực tế và đóng vai trò tương tự như một luật sư giải quyết các vấn đề pháp lý. Các sinh viên thực hiện việc này bằng cách tương tác với khách hàng và trao đổi, thảo luận với nhau để tìm cách giải quyết và đưa ra ý kiến tư vấn về những vấn đề pháp lý của khách hàng. Ý kiến tư vấn của sinh viên sẽ được thẩm định cẩn thận bởi giảng viên giám sát hoặc các luật sư cộng tác với văn phòng trước khi thực hiện tư vấn chính thức cho khách hàng.

Hoạt động này phải tuân theo những quy trình hết sức chặt chẽ và chịu sự giám sát nghiêm ngặt của các giám sát viên. Tuy nhiên, đối với những vụ việc phức tạp và vượt ngoài khả năng tư vấn của văn phòng, các sinh viên chỉ đưa ra các lời khuyên cho khách hàng và hướng dẫn họ đến những địa chỉ có thể giúp đỡ họ.  

Thêm vào đó, các sinh viên tham gia chương trình Giáo dục pháp luật thực hành có thể hỗ trợ các luật sư trong các vụ tranh chấp. Ở một vài quốc gia, ví dụ như Mỹ và Philippine, các sinh viên thậm chí còn có thể được cho phép xuất hiện ở Tòa với sự tuân thủ “các nguyên tắc thực hành dành cho sinh viên”. Ở nhiều quốc gia khác có quy định cho phép những người không phải là luật sư có thể có mặt tại toà án để đại diện cho các đương sự trong các vụ án dân sự, các sinh viên luật cũng có thể được cho phép đại diện cho khách hàng tại Tòa[3].

Đối với hoạt động giảng dạy pháp luật cho cộng đồng: hoạt đông này sẽ được tổ chức tại các cộng đồng có trình độ dân trí thấp hoặc không có nhiều điều kiện để tiếp cận và hiểu biết pháp luật. Người trực tiếp hướng dẫn các cộng đồng tìm hiểu pháp luật sẽ là các sinh viên luật thông qua phương pháp giảng dạy tương tác, lấy học viên làm trung tâm. Các sinh viên tham gia hoạt động sẽ được tập huấn và đào tạo những kỹ năng cần thiết trong việc giảng dạy pháp luật cho các cộng đồng như: kỹ năng lên kế hoạch bài giảng, kỹ năng tương tác với học viên, kỹ năng nói và trình bày vấn đề,…

Các sinh viên sẽ dùng những kỹ năng này kết hợp với những kiến thức học tại giảng đường để tuyên truyền pháp luật cho các cộng đồng giúp cho cộng đồng hiểu biết nhiều hơn về kiến thức pháp luật và cách thức để bảo vệ quyền lợi của mình khi bị xâm phạm. Thông qua những hoạt động giảng dạy, sinh viên sẽ nâng cao được những kỹ năng mềm cần thiết cho nghề luật, đồng thời cũng tiếp cận được với những vấn đề thực tế liên quan từ các học viên. Điều này hỗ trợ đắc lực cho sinh viên trong việc ghi nhớ và vận dụng kiến thức.

Đối với hoạt động phiên toà giả định: sinh viên sẽ tham gia vào các phiên toà mang tính chất giả định về những vụ việc thực tế với vai trò là thẩm phán, luật sư, những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng để cùng nghiên cứu, tranh luận và giải quyết những vấn đề liên quan đến vụ việc. Thông qua hoạt động, sinh viên được tạo điều kiện để tiếp xúc những vụ việc thực tế từ nhiều vai trò khác nhau, từ đó hình thành kỹ năng nghề nghiệp và những trải nghiệm thực tế liên quan đến nghề nghiệp trong tương lai.

Các phiên toà giả định này thường được tổ chức lưu động tại các cộng đồng dân cư. Một mặt, tạo nên đời sống pháp lý tinh thần trong cộng đồng dân cư, mặt khác hướng đến mục đích tuyên truyền pháp luật một cách sinh động và dễ hiểu cho các cộng đồng.

Bên cạnh đó, các hoạt động trợ giúp pháp lý trong chương trình CLE còn nhận được sự quan tâm và kết nối được với những luật sư, luật gia, chuyên gia pháp luật có tinh thần tình nguyện trong công tác đào tạo con người và yêu thích hoạt động cộng đồng. Sự góp mặt của những đối tượng này, giúp cho chất lượng dịch vu trợ giúp pháp lý thông qua chương trình CLE chất lượng và chuyên nghiệp hơn.

Sự triển khai kết hợp này còn mang lại ý nghĩa hết sức to lớn trong việc tuyên truyền về ý nghĩa của hoạt động Pro Bono đối với cộng đồng và thiết lập ý thức tình nguyện thực hiện các hoạt động Pro Bono cho cộng đồng cho các sinh viên luật – những luật sư, luật gia tương lai. Đặc biệt, chính hoạt động trợ giúp cộng đồng sẽ tác động tích cực trở lại đối với chất lượng đào tạo của trường luật.

2.2      Mục tiêu của việc triển khai hoạt động Pro Bono thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành tại các trường đại học đào tạo luật

Với yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực pháp luật cho xã hội, các trường đại học đào tạo luật trên thế giới nói chung và ở Việt Nam nói riêng đều chú trọng công tác phát triển chất lượng đào tạo kết hợp song hành với việc rèn luyện đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên. Chức năng đào tạo luôn được đặt song hành với trách nhiệm xã hội. Chính vì thế, hoạt động Pro Bono tại các trường đại học đào tạo luật cũng thực hiện theo phương châm này. Thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành, nhà trường sẽ tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động Pro Bono.

Thông qua hoạt động Pro Bono triển khai thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo đối với sinh viên luật. Bởi lẽ, sinh viên sẽ có điều kiện để tiếp cận những vấn đề thực tế từ cộng đồng và thực hành những kiến thức pháp luật được đào tạo tại giảng đường. Đồng thời, thông qua các hoạt động thực hành tại cộng đồng, sẽ góp phần hình thành cho sinh viên những kỹ năng hành nghề cần thiết phục vụ cho công việc sau khi tốt nghiệp như: kỹ năng làm việc nhóm, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng trình bày, tư vấn pháp lý,… Hơn hết, việc tiếp cận nhiều môi trường sống khác biệt của nhiều địa phương sẽ góp phần tạo cho sinh viên thế giới quan và nhân sinh quan hoàn thiện hơn. 

Các trường đại học cũng chú trọng việc phát triển toàn diện trong chuẩn đầu ra của chương trình đào tạo cử nhân luật. Một cử nhân luật khi tốt nghiệp phải hội tụ đủ những kiến thức luật pháp nền tảng, kỹ năng mềm cần thiết và nhận thức về đạo đức nghề nghiệp một cách toàn diện và đúng đắn. Hoạt động Pro Bono sẽ góp phần giúp cho sinh viên có môi trường rèn luyện đạo đức nghề nghiệp thông qua các hoạt động trợ giúp pháp lý miễn phí cho cộng đồng.

Đồng thời, thông qua hoạt động này cũng giúp cho trường đại học tạo dựng được hình ảnh gần gũi đối với cộng đồng, thể hiện đậm nét trách nhiệm xã hội trong việc cung cấp những dịch vụ pháp lý cần thiết hỗ trợ cộng đồng. Đồng thời, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân. Qua đó, thúc đẩy mạnh mẽ công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền của mỗi quốc gia.

3.         Thực tế triển khai hoạt động Pro Bono thông qua Chương trình giáo dục pháp luật thực hành (CLE) tại Khoa Luật, trường Đại học Kinh tế - Luật

3.1      Chương trình giáo dục pháp luật thực hành tại Trường Đại học Kinh tế- Luật

Chương trình thực hành Luật (CLE) tại khoa Luật - Trường Đại học Kinh tế Luật chính thức được triển khai vào cuối năm 2009 với sự tài trợ của Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP), Công ty Luật Freehill và sự hỗ trợ về chuyên môn của Tổ chức Nhịp cầu nối các quốc gia Đông Nam Á - Sáng kiến giáo dục pháp luật cộng đồng (BABSEA CLE). Khi bắt đầu triển khai chương trình, Khoa Luật nhận được sự quan tâm và ủng hộ mạnh mẽ của Đảng uỷ - Ban giám hiệu nhà trường cũng như sự hào hứng của tất cả sinh viên luật đang theo học tại trường.

Việc tiếp nhận và triển khai chương trình CLE tại Trường Đại học Kinh tế - Luật hướng đến những mục tiêu cụ thể như sau: Gắn việc đào tạo kiến thức tại giảng đường với việc thực hành nghề luật trong thực tiễn; Củng cố kiến thức và nâng cao kỹ năng thực hành nghề luật cho sinh viên thông qua các hoạt động tuyên truyền, phổ biến và tư vấn pháp luật cộng đồng; Giáo dục đạo đức nghề luật và trách nhiệm xã hội cho sinh viên luật và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ pháp lý miễn phí cho các cộng đồng trong xã hội.

Để thực hiện các mục tiêu đó, Ban chủ nhiệm Khoa Luật đã căn cứ vào đặc thù của công tác đào tạo tại trường và thực trạng của xã hội để thiết kế cơ cấu các hoạt động. Hoạt động của chương trình CLE tại trường bao gồm 5 nhóm hoạt động chủ yếu: Tập huấn bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng thực hành nghề luật cho sinh viên; Tư vấn pháp lý miễn phí cho cộng đồng trong các lĩnh vực pháp luật như dân sự, hôn nhân gia đình, hộ tịch, tranh chấp đất đai, bảo vệ quyền của người sống chung với HIV,…; Giảng dạy pháp luật cộng đồng; Tổ chức các phiên tòa giả định; Tổ chức tuyên truyền pháp luật thông qua hoạt động phát thanh pháp luật, phát tờ rơi tuyên truyền…

Khoa Luật cũng đã thành lập nên Đội hình chuyên Tư vấn và Giảng dạy pháp luật cộng đồng (CLE_UEL) đóng vai trò là lực lượng nòng cốt triển khai các hoạt động trong khuôn khổ của chương trình. Đội hình hiện tại có hơn 70 sinh viên, tất cả đều được tuyển chọn gắt gao dựa trên nhiều tiêu chí về kiến thức, kỹ năng và tinh thần tình nguyện vì cộng đồng. Tất cả thành viên đều được tập huấn những kỹ năng cần thiết cho công tác hỗ trợ cộng đồng bởi các chuyên gia đến từ Babsea và các chuyên gia nổi tiếng trong và ngoài nước. Bên cạnh đó, với một đội ngũ giám sát viên trẻ trung, năng động bao gồm 6 giảng viên trẻ tuổi trong Khoa Luật luôn đồng hành và theo sát các hoạt động của sinh viên trong đội hình CLE_UEL. Đặc biệt, chương trình CLE tại trường còn kết nối được nhiều đơn vị, cơ quan, tổ chức và cá nhân có nhiều kinh nghiệm trong công tác hỗ trợ cộng đồng như Trung tâm Thanh niên – Công Nhân, các Quận Đoàn, các Trường học và các trung tâm hỗ trợ pháp lý miễn phí cho người dân.

Tuy triển khai chưa lâu những chương trình CLE của Trường Đại học Kinh tế - Luật đã có nhiều thành quả và được ghi nhận bởi nhà trường, xã hội, chính quyền địa phương và các đơn vị tuyển dụng. Nhà trường ghi nhận chất lượng đào tạo luật của khoa Luật ngày càng được nâng cao sau khi triển khai chương trình; xã hội ghi nhận những tác động tích cực đến với cộng đồng của những hoạt động tuyên truyền pháp luật, hỗ trợ pháp lý của Đội CLE_UEL; chính quyền địa phương ghi nhận bằng những giấy chứng nhận, bằng khen, giấy khen khích lệ, động viên tinh thần và nhà tuyển dụng đã phản hồi rất tốt vì khả năng làm việc rất tốt của những cử nhân luật được đào tạo từ Trường Đại học Kinh tế - Luật. Tất cả thành tích có được tuy không quá lớn lao nhưng chứng tỏ được rằng việc triển khai chương trình giáo dục pháp luật thực hành tại Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật là một quyết sách vô cùng đúng đắn.

3.2      Thực tế việc triển khai hoạt động Pro Bono thông qua chương trình giáo dục pháp luật thực hành (CLE) tại Trường Đại học Kinh tế Luật

Với mục tiêu giáo dục song hành với hoạt động cộng đồng, Trường Đại học Kinh tế Luật (UEL) cũng đã đẩy mạnh các hoạt động Pro Bono thông qua chương trình CLE mà cụ thể là thông qua các hoạt động của đội CLE_UEL. Trong 5 năm hoạt động, đội CLE_UEL đã tiến hành rất nhiều hoạt động cung cấp các dịch vụ pháp lý cho cộng đồng như: tư vấn pháp luật miễn phí; giảng dạy pháp luật cộng đồng; tổ chức phiên toà giả định góp phần tuyên truyền, giáo dục pháp luật; và thực hiện các hình thức tuyên truyền khác.

Một nhân tố trợ giúp đắc lực trong việc triển khai các hoạt động Pro Bono đó là sự hợp tác với các đơn vị, tổ chức có nhiều kinh nghiệm trong hoạt động này. Khoa Luật đã kết nối và hợp tác với nhiều đối tác là những địa chỉ có nhiều kinh nghiệm và nhu cầu trong công tác tư vấn pháp lý cho công nhân, nông dân vùng sâu vùng xa, những người nhập cư và công đồng những người sống chung với HIV.

Đầu tiên, phải kể đến sự hợp tác chặt chẽ giữa Khoa Luật và Trung Tâm Thanh Niên – Công Nhân trực thuộc Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh. Trung tâm hiện tại đang quản lý hơn 20 khu lưu trú công nhân, một cộng đồng lớn với nhu cầu được trợ giúp pháp lý tương đối nhiều trong các vấn đề về hôn nhân – gia đình, quốc tịch, lao động,… Trung tâm đã tạo mọi điều kiện để các sinh viên tham gia chương trình CLE của trường chủ động tiếp cận cộng đồng công nhân tại các khu lưu trú và thanh niên tại các tụ điểm sinh hoạt. Qua đó, các bạn sinh viên có thể triển khai kết hợp rất nhiều hoạt động như tư vấn pháp luật tại chỗ, giảng dạy, phổ biến pháp luật, phát tờ rơi tuyên truyền, phát thanh pháp luật định kỳ và tổ chức các phiên toà giả định tập trung vào pháp luật lao động và hôn nhân – gia đình. Đây là một cộng đồng thân quen đối với các bạn sinh viên CLE của Trường.

Bênh cạnh đó, chương trình của hướng đến đối tượng cộng đồng người nhập cư. Do đó, Khoa Luật đã phối hợp cùng Trung tâm Nghiên cứu – Tư vấn công tác xã hội và phát triển cộng đồng (SDRC) thực hiện nhiều buổi tư​ vấn pháp luật miễn phí lưu động cho người nhập cư, thực hiện hỗ trợ tiếp nhận thông tin phỏng vấn pháp lý cho hơn 100 lượt người.

Khoa Luật cũng đã mang hình ảnh của chương trình CLE đến các cộng đồng dân cư thông qua việc hợp tác với các Cơ quan Đoàn Thanh Niên tại các xã phường, thị trấn và huyện. Từng địa phương sẽ chịu trách nhiệm khảo sát nhu cầu pháp lý của người dân và liên hệ với Đội CLE_UEL thông qua Khoa Luật để phối hợp tổ chức các chương trình mà nổi bật nhất là hoạt động giáo dục, tuyên truyền pháp luật qua hoạt động tổ chức các phiên toà giả định. Các phiên toà thường được tổ chức tại các trụ sở uỷ bạn nhân dân, nhà văn hoá hoặc các khu chợ, nhờ sự tuyên truyền tốt nên các phiên toà luôn nhận được sự quan tâm rất nhiều từ cộng đồng. Từ đó, hiệu quả của công tác phổ biến pháp luật được nâng cao.

Đội CLE_UEL luôn luôn là đội hình tiên phong trong các công tác tình nguyện như xuân tình nguyện, mùa hè xanh để đến với vùng xâu, vùng xa, những nơi dân trí thấp và điều kiện kinh tế còn nghèo khó. Đây là chương trình do Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên Trường Đại học Kinh tế - Luật tổ chức và đội CLE_UEL tham gia hợp tác để đảm trách toàn bộ mảng trợ giúp pháp lý và tuyên truyền pháp luật cho những cộng đồng dân cư này. Tính đến nay, đội CLE_UEL đã tham gia liên tục 4 chiến dịch tình nguyện mùa hè xanh và 2 chiến dịch xuân tình nguyện. Với những chiến dịch này, CLE_UEL có thêm một kênh để kết nối với các cộng đồng khó khăn và ít có điều kiện hiểu biết về pháp lý và tiếp cận các dịch vụ trợ giúp pháp lý. Hoạt động nổi bật tại các chiến dịch đó là hoạt động phiên toà giả định tại các khu chợ, nhà văn hoá xã phường cũng như hoạt động tư vấn, tuyên truyền pháp luật tại các tổ nhân dân tự quản và tại tư gia của người dân.

Một mảng hoạt động đang được đẩy mạnh trong cơ cấu hoạt động của chương trình CLE của Trường Đại học Kinh tế - Luật đó là hoạt động nâng cao nhận thức pháp luật bảo vệ quyền lợi của những người sống chung với HIV cho những đồng đẳng viên, giáo dục viên và những đối tượng có HIV. Đây là một hoạt động ý nghĩa hướng đến một đối tượng đặc biệt trong xã hội đang rất cần sự bảo vệ. Với sự hỗ trợ, phối hợp của tổ chức UNAIDS, các sinh viên của đội CLE_UEL đã tham gia vào dự án hỗ trợ đối tượng này trong suốt hơn một năm qua. Với 2 hội thảo quốc gia được tổ chức tại Trường Đại học Kinh tế - Luật và 10 hội thảo nhỏ về việc bảo vệ quyền lợi cho những người có HIV tổ chức ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, Đội CLE_UEL cũng đã góp một phần vào việc giúp đỡ những người sống chung với HIV hiểu rõ và biết được cách thức dùng pháp luật để bảo vệ quyền lợi cho chính mình khi bị kỳ thị, phân biệt đối xử.

Bên cạnh đó, chương trình CLE tại Trường còn kết nối được với các luật sư có kinh nghiệm và uy tín để phát triển chuyên môn cho tất cả thành viên đội CLE_UEL. Hoạt động điển hình minh chứng cho điều này là sự hợp tác giữa Khoa Luật với Đoàn Khối Dân Chính Đảng Thành phố Hồ Chí Minh với sự tập hợp các tổ chức Đoàn của Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh và các cơ quan tư pháp của Thành phố. Hàng năm, các cơ quan này tiếp nhận hơn 100 sinh viên của khoa, trong đó nòng cốt là sinh viên đội CLE_UEL tham gia thực tập học hỏi kiến thức và kinh nghiệm. Đồng thời cũng phối hợp tổ chức các buổi tư vấn pháp luật lưu động tại các cộng đồng dân cư với sự tham gia của các luật sư tập sự thuộc sự quản lý của Đoàn Luật sư Thành phố Hồ Chí Minh và các sinh viên thuộc đội CLE_UEL.    

3.3. Đánh giá hiệu quả triển khai hoạt động Pro Bono thông qua chương trình thực hành luật tại Khoa Luật, trường Đại học Kinh tế - Luật và một số đề xuất

3.3.1. Thành quả

Sau năm năm triển khai, việc triển khai hoạt động Pro Bono thuông qua chương trình CLE đã mang lại nhiều thành quả đáng ghi nhận.

Đối với cộng đồng: hàng loạt hoạt động trợ giúp pháp lý và nâng cao năng lực pháp lý cho đã được triển khai một cách miễn phí, bao gồm:

Hoạt động tư vấn pháp lý miễn phí: Đội CLE – UEL đã tiếp nhận và tư vấn, giải đáp pháp lý 107 vụ việc liên quan đến dân sự, lao động, quốc tịch, thừa kế và quyền của người sống chung với HIV; tiếp nhận và giải quyết hơn 100 vấn đề pháp lý cho người nhập cư thông qua cơ hội hợp tác với trung tâm SDRC.

Hoạt động nâng cao năng lực nhận thức pháp luật của cộng đồng: Đội CLE – UEL đã tổ chức 108 phiên toà giả định trong lĩnh vực hình sự, dân sự, an toàn giao thông, tranh chấp thừa kế, tranh chấp tài sản, bạo lực học đường; tổ chức 67 hoạt động giảng dạy pháp luật cộng đồng tại các trường học, khu lưu trú công nhân và khu dân cư; tổ chức 10 hội thảo nâng cao nhận thức pháp luật về việc bảo vệ quyền lợi của người sống chung với HIV; Phát hơn 5000 tờ rơi tuyên truyền pháp luật tại các khu vực dân cư vùng sâu vùng xa; thực hiện 29 buổi phát thanh pháp luật tại các khu lưu trú công nhân.

Với những con số thực tế, cho thấy được rằng hoạt động Pro Bono đã được thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế - Luật và hoạt động này nằm trong khuôn khổ các hoạt động của chương trình CLE. Để tiến hành được những hoạt động trên trong điều kiện còn non trẻ và khó khăn về mọi mặt của Khoa Luật nói riêng và Trường nói riêng là cả một sự cố gắng và quyết tâm bên cạnh những sáng kiến rất hay trong quá trình triển khai.

Đối với chất lượng đào tạo sinh viên luật: đã có 95 sinh viên tham gia trực tiếp và trưởng thành (đã tốt nghiệp) từ chương trình CLE và hiện có khoảng hơn 100 sinh viên đang tham gia trực tiếp vận hành chương trình CLE và triển khai các hoạt động Pro Bono. Theo khảo sát của khoa Luật được tiến hành vào tháng 8/2015 vừa qua thì tất cả sinh viên tham gia chương trình CLE và thực hiện các hoạt động Pro Bono đều có việc làm ngay sau khi tốt nghiệp và 95% làm đúng chuyên ngành, 5% còn lại không tham gia vào các hoạt động hành nghề luật nhưng có liên quan đến luật như ngành nhân sự.

Theo đánh giá của các nhà tuyển dụng, số lượng sinh viên tốt nghiệp đã từng tham gia và hoạt động tích cực trong các hoạt động Pro Bono thông qua chương trinh CLE đều có thể tiếp cận và thực hiện các công việc sau thời gian thử việc. Đồng thời, kỹ năng làm việc được đánh giá ở mức tốt và rất tốt. Thái độ làm việc tương đối chuyên nghiệp và có khả năng hòa nhập nhanh với văn hóa của công ty và giao tiếp tốt với khách hàng.

Trong 5 năm hoạt động, những hoạt động hướng tới cộng đồng được triển khai của Đội CLE – UEL đã được sự ghi nhận từ chính quyền địa phương cũng như các cộng đồng. Năm 2011, chương trình CLE được vinh danh là một trong tám mươi công trình thành niên tiêu biểu toàn thành phố do Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. Bên cạnh đó, Đội CLE – UEL cũng nhận được nhiều giấy khen, bằng khen của chính quyền địa phương các cấp như: Huyện Thạnh Phúc, Bến Tre; Huyện Càng Long, Trà Vinh; Huyện Châu Thành, Bến Tre. Sự ghi nhận này mang một ý nghĩa to lớn, vì qua đó thể hiện được rằng UEL đã thực hiện rất tốt trách nhiệm xã hội của một trường đại học đối với cộng đồng.

Như vậy, có thể kết luận rằng, với những mục tiêu đặt ra đối với việc triển khai các hoạt động Pro Bono thông qua chương trình CLE tại Khoa Luật, UEL đã phần nào đã đáp ứng được. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế.

3.3.2 Mặt hạn chế

Dù trong năm năm triển khai, chương trình đã mang lại nhiều hiệu quả đối với công tác nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên luật cũng như rèn luyện đạo đức nghề nghiệp cho sinh viên nhưng số lượng sinh viên thụ hưởng vẫn còn hạn chế. Giai đoạn từ 2010 – 2013, mỗi năm Đội CLE – UEL chỉ tuyển từ 20-30 sinh viên tham gia chương trình. Giai đoạn từ 2013 trở về sau con số này tăng lên 40 sinh viên/ năm. Mặc dù có tăng lên về số lượng nhưng con số này còn khiêm tốn so với số lượng gần 200 sinh viên được tuyển sinh mỗi năm do Khoa Luật quản lý.

Hiện nay, do tình hình cơ sở vật chất của UEL đang trong giai đoạn cực kỳ khó khăn nên vô hình chung ảnh hưởng đến không gian hoạt động của đội CLE – UEL. Văn phòng hoạt động bị giảm 2/3 diện tích gây nên nhiều khó khăn cho việc triển khai các hoạt động. Khu vực thực tập kỹ năng phiên tòa giả định đặt nơi công cộng gây khó khăn trong việc thực hành kỹ năng này cho sinh viên.

Tình hình nhân sự quản lý và giám sát cũng gặp nhiều thách thức. UEL vẫn chưa có những chính sách dành riêng cho những giảng viên tham gia vào quản lý và giám sát chương trình CLE và triển khai các hoạt động Pro Bono. Mọi hoạt động của đội ngũ giảng viên giám sát và quản lý đều mang tính thiện nguyện và hoạt động cầm chừng, không chuyên trách. Điều này ảnh hưởng lớn đến chất lượng chuyên môn của các hoạt động nặng về chuyên môn như tư vấn pháp lý và xây dựng các phiên tòa giả định hay bài giảng pháp luật tại cộng đồng.

Cuối cùng, một phần các hoạt động triển khai trong thời gian qua vẫn chưa mang tính chuyên sâu và gắn với chuyên ngành của nhiều sinh viên. Việc thực hành kiến thức chưa được mở rộng ở nhiều lĩnh vực pháp luật vì đối tượng cộng đồng còn hạn chế. Công tác hỗ trợ cộng đồng về mặt tư vấn pháp lý trong nhiều trường hợp vẫn chưa mang lại hiệu quả cao do những giới hạn về nhân sự, đặc biệt là đội ngũ số lượng giám sát còn mỏng. Những hoạt động triển khai không đều đặn và đôi lúc mang tính mùa vụ.   

3.3.3 Một số đề xuất

Để nâng cao hiệu quả của việc triển khai hoạt độn Pro Bono thông qua chương trình CLE tại UEL, tác giả xin đưa ra một số đề xuất như sau:

Thứ nhất, Đảng ủy, Ban giám hiệu cần tiếp tục ủng hộ việc triển khai và nhân rộng việc triển khai chương trình này bằng những hành động cụ thể như: ban hành chính sách hỗ trợ tài chính cho một số hoạt động đặc thù của chương trình; kêu gọi sự tài trợ từ cách doanh nghiệp, tổ chức phi chính phủ để tạo nguồn nguồn tài chính cho sự vận hành của chương trình. Đồng thời, cần có những hỗ trợ cụ thể đối với những giảng viên quản lý và giám sát chương trình, có thể thông qua cơ chế tài chính hoặc giảm nghĩa vụ tiết chuẩn, nghĩa vụ giờ chuẩn nghiên cứu khoa học.

Thứ hai, cần xây dựng chiến lược phát triển chương trình trong dài hạn về các mặt như: cơ sở vật chất, nguồn nhân lực thực hiện, quy mô của chương trình cùng với việc mở rộng các cộng đồng và duy trì mối quan hệ thường xuyên với các cộng đồng.

Thứ ba, hiện nay Khoa Luật đã hoàn thành đề án thành lập Trung tâm thực hành luật với cách vận hành mô phỏng mô hình tòa án, công ty luật, văn phòng luật sư và hệ thống cơ sở dữ liệu pháp luật phục vụ cho công tác học tập, thực hành và nghiên cứu. UEL cần nghiên cứu, xem xét và đưa đề án này vào kế hoạch hành động của trường trong ngắn hạn hoặc dài hạn, tùy thuộc vào nguồn lực của nhà trường. Khi Trung tâm thực hành luật sẽ đảm bảo cho việc triển khai và vận hành chương trình thực hành luật và các hoạt động Pro Bono sẽ trở nên chuyên nghiệp hơn, phục vụ cho nhu cầu thực hành của toàn bộ sinh viên luật tại UEL.


[1] Bryan A. Garner, Black’s Law Dictionary, ninth edition, p. 1323

[3] Cẩm nang CLE, Tài liệu khoá học Mùa hè tại Khoa Luật, Trường Đại học Cần Thơ (2012), tr. 14

Trích Kỷ yếu hội thảo "Chất lượng đào tạo của Trường Đại học Kinh tế - Luật: 15 năm xây dựng và phát triển"




Tổng truy cập: 206,256

17,857